>> απόψεις

του Τέλη Τύμπα, Καθηγητής Ιστορίας της Τεχνολογίας, ΕΚΠΑ

Η ιδεολογία απόδοσης νοημοσύνης σε υλικές διατάξεις, αυτό που σήμερα αποκαλούμε «Τεχνητή Νοημοσύνη» (ΤΝ), δεν υπάρχει στις κοινωνίες της αρχαιότητας και των μέσων χρόνων. Είναι μια ιδεολογία που προκύπτει μαζί με τις κοινωνίες των νεότερων χρόνων, συμβάλλοντας με καθοριστικό τρόπο στη διαμόρφωσή τους. Για τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, όπως και για κάθε επιφανή θεολόγο του Βυζαντίου, η αναφορά σε «τεχνητή νοημοσύνη», η αναφορά σε ενδεχόμενο κατασκευής κάποιας «τεχνητής νοημοσύνης", δεν θα έβγαζε κανένα νόημα. Οι υλικές διατάξεις της αρχαιότητας και των μέσων χρόνων ήταν εργαλεία (και απλοί, σχετικά, μηχανισμοί) αλλά όχι μηχανές, δηλαδή υλικότητες όπως το σφυρί και το δρεπάνι, οι οποίες δεν έχουν ένα ορατό εξωτερικό και ένα αθέατο εσωτερικό. Δεν είναι δηλαδή «μαύρα κουτιά», όπως οι μηχανές της νεωτερικότητας, με ένα αθέατο-αδιαφανές εσωτερικό, όπου θα μπορούσε να κρύβεται κάποια τεχνητή νοημοσύνη. Το σφυρί και το δρεπάνι δεν έχουν κάτι μέσα τους που δεν βλέπουμε, σε αντίθεση με την ατμομηχανή, την ηλεκτρογεννήτρια και τον ηλεκτρονικό υπολογιστή. 

Αυτό εξηγεί γιατί η ιδεολογία περί τεχνητής νοημοσύνης εμφανίζεται παράλληλα με τις απαρχές τις ιστορικής περιόδου που αντιστοιχεί στον καπιταλισμό. 

Του Δρ. Ηρακλή Βογιατζή

Την τελευταία πενταετία η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) έχει αποκτήσει μυθικά χαρακτηριστικά. Ο διάλογος στην δημόσια σφαίρα αποδίδει στη νέα τεχνολογία εξωπραγματικές ιδιότητες και ασχολείται με τις «υπαρξιακές απειλές» που την συνοδεύουν. Μερικά ερωτήματα που απασχολούν τον τύπο και τον κοινωνικό διάλογο στοχάζονται τις μελλοντικές επιδράσεις της ΤΝ:

Θα εκτοπίσει τον άνθρωπο από την παραγωγή; Ήρθε το τέλος της εργασίας; Κινδυνεύει να αφανίσει την ανθρωπότητα με τη συνείδηση που αποκτά; Γίνεται αυτόνομη και μπορεί πλέον να αναπαράγει τον εαυτό της;

της Ανδρομάχης Βασιλικοπούλου

Οι καινοτομίες που διεισδύουν στην κοινωνία μετασχηματίζοντάς την αποτελούν διαχρονικά μία μεγάλη πρόκληση για την νομοθεσία. Το «πρόβλημα βηματισμού» (Marchant et al., 2011), το γεγονός δηλαδή ότι η τεχνολογία και το δίκαιο αναπτύσσονται με πολύ διαφορετικούς ρυθμούς, κορυφώνεται σχετικά με την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ), καθώς η τελευταία αναπτύσσεται εκθετικά, ενώ τα κοινωνικά, οικονομικά και νομικά συστήματα εξακολουθούν να αλλάζουν γραμμικά. Η έκφραση “law lag” περιγράφει πολύ γλαφυρά την ασθμαίνουσα πορεία του δικαίου να παρακολουθήσει την ξέφρενη πορεία της τεχνολογίας. Το κενό αυτό μεταξύ της ΤΝ και της νομοθεσίας μερικές φορές οδηγεί στην αντίληψη ότι η παραδοσιακή νομοθεσία δεν είναι δυνατό να αντιμετωπίσει αυτήν την νεόκοπη πρόκληση (Cerca et al., 2015) ή ότι η ρύθμιση της ΤΝ είναι εξ ορισμού αδύνατη. Συνεπώς, το γνωστό δίλημμα του Collingridge για τον κοινωνικό έλεγχο της τεχνολογίας οξύνεται όσον αφορά την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ).

Στον ανωτέρω προβληματισμό προστίθεται και η μεγάλη δυσκολία ελέγχου που θέτουν τα πολύπλοκα και αδιαφανή δίκτυα που αναπτύσσονται γύρω από την βιομηχανία της ΤΝ. Περαιτέρω, το γεγονός ότι η ΤΝ καθιερώνεται ως μία τεχνολογία γενικού σκοπού όχι μόνο διευρύνει, αλλά ουσιαστικά αλλάζει την κλίμακα του προβληματισμού, καθώς η ΤΝ διεκδικεί να εφαρμοστεί σε απροσδιόριστα πεδία και με απροσδιόριστους τρόπους, με μη προβλέψιμες κοινωνικές επιπτώσεις. Εξάλλου, η ΤΝ επεμβαίνει στην ίδια την ανθρώπινη εμπειρία και την λήψη των αποφάσεων με τρόπο που επηρεάζει την ίδια την γνωστική μας λειτουργία και την επίγνωση μας για την επίδρασή της. 

Πώς είναι δυνατό λοιπόν το συμβατικό μας νομικό σύστημα να λύσει μία εξίσωση με τόσους πολλούς αγνώστους? 

από την Έλλη Δανάη Βαρτζιώτη

Η εισαγωγή της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) στους τομείς του περιβάλλοντος και της βιωσιμότητας παρουσιάζεται συχνά ως μια αναπόφευκτη τεχνολογική λύση στην κλιματική κρίση. Πράγματι, η ΤΝ διαδραματίζει ήδη σημαντικό ρόλο σε διάφορες περιβαλλοντικές εφαρμογές, καθώς υποστηρίζει την πρόβλεψη ακραίων καιρικών φαινομένων, την πρόβλεψη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, την παρακολούθηση της άγριας ζωής και την αξιολόγηση της βιοποικιλότητας (Vinuesa et al., 2020). Αυτά τα παραδείγματα δείχνουν ότι η TN μπορεί να προσφέρει πραγματική λειτουργική αξία σε συγκεκριμένους τομείς. 

Ωστόσο, πολλές από τις πιο φιλόδοξες εφαρμογές βιωσιμότητας, όπως η βελτίωση των ενεργειακών δικτύων, η κατασκευή υποδομών ανθεκτικών στο κλίμα ή η μείωση των βιομηχανικών εκπομπών με TN, παραμένουν σε μεγάλο βαθμό στο στάδιο της έρευνας ή της πιλοτικής εφαρμογής, με περιορισμένα στοιχεία για ευρεία χρήση (Johnson et al., 2025; Rohde et al., 2024). Ακόμη και όταν χρησιμοποιούνται εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, η συνεισφορά τους είναι συνήθως περιορισμένη σε συγκεκριμένες, καλά ορισμένες λειτουργίες, και όχι σε ευρείες συστημικές αλλαγές. Συνεπώς, για να αποτιμηθεί ρεαλιστικά η συμβολή της τεχνητής νοημοσύνης στους περιβαλλοντικούς στόχους και στους στόχους βιωσιμότητας, είναι κρίσιμο να διακρίνονται οι ήδη καθιερωμένες εφαρμογές από εκείνες που παραμένουν αναδυόμενες, αβέβαιες ή σε μεγάλο βαθμό υποθετικές.

της Κορνηλίας Παπαναστασίου

Η τάση προς την αυτοματοποίηση διαμορφώνει ολοένα και περισσότερο κάθε πτυχή της σύγχρονης ζωής, με τα τεχνολογικά αντικείμενα και τις υποδομές να δομούν τις πράξεις, τις συμπεριφορές και τις αλληλεπιδράσεις μας. Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ), ειδικότερα, έχει αναδειχθεί σε κεντρική τεχνολογία, καθώς εμπλέκεται σε βάθος σε τομείς που εκτείνονται από την πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη έως τις διαδικασίες προσλήψεων, τις ποινικές αποφάσεις και την καθημερινή επικοινωνία. Αντί να προσεγγίζεται η τεχνολογία μέσα από ένα ντετερμινιστικό πρίσμα —ως ουδέτερη, αυτόνομη και αποσυνδεδεμένη από κοινωνικά συμφέροντα— η πρόσφατη βιβλιογραφία αναδεικνύει ένα μοντέλο συμπαραγωγής: Η κοινωνία διαμορφώνει την τεχνολογία και, ταυτόχρονα, η τεχνολογία αναδιαμορφώνει την κοινωνία.

Το φύλο βρίσκεται σε μια αμοιβαία συγκροτητική σχέση με την τεχνολογία. Έμφυλες ιδεολογίες ενσωματώνονται στον σχεδιασμό, στην παραγωγή και τη χρήση των τεχνολογιών. Αυτή η διαδικασία ενισχύει πολιτισμικούς κανόνες, αξίες και προσδοκίες σχετικά με το φύλο. Ενδεικτικά, φεμινίστριες ερευνήτριες προειδοποιούν απέναντι σε αυτό που οι D’Ignazio και Klein (2020) εννοιολογούν ως «Big Dick Data» —έναν όρο που περιγράφει μεγαλόπνοα έργα, τα οποία βασίζονται σε Μεγάλα Δεδομένα και δομούνται πάνω σε ανδρικές φαντασιώσεις αντικειμενικότητας, κλίμακας και ελέγχου, ενώ αγνοούν το πλαίσιο, τον πολιτισμό και τη βιωμένη εμπειρία.

του Χρήστου Κουτσοσπύρου

Η αυτοματοποιημένη λήψη αποφάσεων στη δημόσια διοίκηση κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος, μετασχηματίζοντας ριζικά γραφειοκρατικές διαδικασίες και τον ίδιο τον κρατικό μηχανισμό. Οι πιο πρόσφορες για αυτοματοποίηση διαδικασίες είναι τα καθημερινά διοικητικά καθήκοντα ρουτίνας, όπως η καταγραφή, καταχώριση, προετοιμασία, ταξινόμηση και έλεγχος της ακρίβειας των εισερχόμενων σε έναν δημόσιο φορέα πληροφοριών.