>>The history of AI, now the centerpiece of every story (In Greek)

του Τέλη Τύμπα, Καθηγητής Ιστορίας της Τεχνολογίας, ΕΚΠΑ

Η ιδεολογία απόδοσης νοημοσύνης σε υλικές διατάξεις, αυτό που σήμερα αποκαλούμε «Τεχνητή Νοημοσύνη» (ΤΝ), δεν υπάρχει στις κοινωνίες της αρχαιότητας και των μέσων χρόνων. Είναι μια ιδεολογία που προκύπτει μαζί με τις κοινωνίες των νεότερων χρόνων, συμβάλλοντας με καθοριστικό τρόπο στη διαμόρφωσή τους. Για τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, όπως και για κάθε επιφανή θεολόγο του Βυζαντίου, η αναφορά σε «τεχνητή νοημοσύνη», η αναφορά σε ενδεχόμενο κατασκευής κάποιας «τεχνητής νοημοσύνης", δεν θα έβγαζε κανένα νόημα. Οι υλικές διατάξεις της αρχαιότητας και των μέσων χρόνων ήταν εργαλεία (και απλοί, σχετικά, μηχανισμοί) αλλά όχι μηχανές, δηλαδή υλικότητες όπως το σφυρί και το δρεπάνι, οι οποίες δεν έχουν ένα ορατό εξωτερικό και ένα αθέατο εσωτερικό. Δεν είναι δηλαδή «μαύρα κουτιά», όπως οι μηχανές της νεωτερικότητας, με ένα αθέατο-αδιαφανές εσωτερικό, όπου θα μπορούσε να κρύβεται κάποια τεχνητή νοημοσύνη. Το σφυρί και το δρεπάνι δεν έχουν κάτι μέσα τους που δεν βλέπουμε, σε αντίθεση με την ατμομηχανή, την ηλεκτρογεννήτρια και τον ηλεκτρονικό υπολογιστή. 

Αυτό εξηγεί γιατί η ιδεολογία περί τεχνητής νοημοσύνης εμφανίζεται παράλληλα με τις απαρχές τις ιστορικής περιόδου που αντιστοιχεί στον καπιταλισμό. 

Για την ακρίβεια, εμφανίζεται και εδραιώνεται την περίοδο του εμπορικού κεφαλαίου (από την Αναγέννηση μέχρι και τον Διαφωτισμό) για να κυριαρχήσει με τη μετάβαση από την ηγεμονία του εμπορικού σε αυτή του βιομηχανικού κεφαλαίου. Όπως ο δικός μας ηλεκτρονικός υπολογιστής, έτσι και κάθε μηχανή υποτιθέμενα «καθολικής-γενικής» χρήσης, όπως η πρώτη ατμομηχανή του 18ου αιώνα και η πρώτη ηλεκτρογεννήτρια του 19ου, προωθήθηκε συστηματικά ως ευφυής, σκεπτόμενη, ως έχουσα νοημοσύνη. Το ενδεχόμενο να είναι οι μηχανές υποκείμενα, όπως μας προβληματίζει στην ηλεκτρονική εποχή, από τους ατομικούς υπολογιστές του 20ού μέχρι τα δίκτυα-διαδίκτυα υπολογιστών του 21^ου, δεν είναι διαφορετικό από το περίφημο «ζήτημα των μηχανών» (the machinery question), όπως αυτό κυριάρχησε στην Αγγλία της μηχανικής εποχής, τόσο στον δημόσιο όσο και στον επιστημονικό λόγο (Berg, 1980). 

Δεν είναι δηλαδή η συζήτηση περί τεχνητής νοημοσύνης, με τις ελπίδες και τις ανησυχίες που την συνοδεύουν, κάτι που μετράει μόνο κάποια χρόνια. Έχει μια ιστορία που μετράει ήδη και κάποιους αιώνες, όπως μπορεί να μας επιβεβαιώσει η αναφορά σε ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα. Επιλέγω ένα τέτοιο παράδειγμα από το χώρο των σημαντικότερων, διεθνώς, περιοδικών κάλυψης των εξελίξεων στην επιστήμη, το Scientific American. Ένα πρόσφατο άρθρο στο περιοδικό αυτό, όπως αυτό του 2019 που αναφέρεται στην τεχνητή νοημοσύνη ως κάτι που «μιμείται τις ικανότητες προσαρμογής του εγκεφάλου», δεν είναι  και πολύ διαφορετικό από ένα άρθρο στο ίδιο περιοδικό από το 1918, δηλαδή πάνω από έναν αιώνα, στο οποίο γίνεται αναφορά σε «σκεπτόμενη μηχανή» και «εκμηχανισμό των διαδικασιών σκέψης» ως κάτι που η προηγηθείσα περίοδος είχε ήδη καταστήσει τεχνικά εφικτό. 

Εντός της σχετικής συνέχειας της ιδεολογίας περί τεχνητής νοημοσύνης, από τις απαρχές του καπιταλισμού μέχρι σήμερα (και πολύ εντονότερα μετά τη μετάβαση από τον εμπορικό στον βιομηχανικό καπιταλισμό) υπάρχουν όμως και κρίσιμες ασυνέχειες, ο προσδιορισμός των οποίων θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε την ιδιαιτερότητα της δικής μας τεχνητής νοημοσύνης. Μεταξύ άλλων, εντός της ηλεκτρονικής εποχής, πρέπει να διακρίνουμε δύο περιόδους. Όσο πηγαίνουμε πίσω από τη δεκαετία του 1980 στη δεκαετία του 1940, βρίσκουμε ότι η τεχνητή νοημοσύνη είχε ως αναφορά εγχειρήματα που στόχευαν στην κατασκευή ενός ατομικού υπολογιστή που θα είχε τις δυνατότητες του ανθρώπινου εγκεφάλου. Αντίθετα, όσο ερχόμαστε στο σήμερα, ο στόχος δεν είναι κάποιος ατομικός υπολογιστής-εγκέφαλος αλλά το δίκτυο-διαδίκτυο υπολογιστών. Ακριβέστερα, η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι μια επιδίωξη που αφορά την κατασκευή ενός υπολογιστή αλλά το σύνολο των τεχνολογικών υλικοτήτων που μας περιβάλλουν, διαδίκτυα που περιλαμβάνουν υπολογιστές, γραμμές, δίκτυα, αλλά και τα πάντα με τα οποία συνδέονται, από έξυπνα αυτοκίνητα και αεροπλάνα μέχρι έξυπνα ψυγεία και οδοντόβουρτσες. Επίσης, πριν το 1980 η τεχνητή νοημοσύνη ήταν, υποτίθεται, ιδιότητα ενός μεγάλου εταιρικού ή κρατικού mainframe υπολογιστή, σε αντίθεση με το σήμερα, οπότε και η αναφορά είναι σε δίκτυα-διαδίκτυα ολοένα και πιο μικρών υπολογιστών, από προσωπικούς-οικιακούς μίνι-υπολογιστές μετά τη δεκαετία του 1980 μέχρι και τα πανταχού παρόντα και καθολικά διασυνδεμένα «έξυπνα» κινητά των ημερών μας. 

Από κοινωνική άποψη, στην ιστορία των αναφορών σε τεχνητή νοημοσύνης υπάρχει μια αντίστοιχη διάκριση. Πριν το 1980, υπό την ηγεμονία της κεϋνσιανής εκδοχής του καπιταλισμού, αυτή του κράτους προνοίας, όπως αποτυπώθηκε στην ηγεμονία της σοσιαλδημοκρατίας, η κυρίαρχη υπόθεση ήταν ότι ή έξυπνη τεχνολογία δεν θα δημιουργήσει κάποιο πρόβλημα. Η αντικατάσταση ανθρώπων από μηχανές, στο πλαίσιο μιας μεταβιομηχανικής κοινωνίας, θα αντιμετωπιζόταν από το κοινωνικό κράτος. Πολύ απλά, οι μηχανές θα εργάζονταν και οι άνθρωποι θα είχαν ελεύθερο χρόνο για τα υπόλοιπα. Αντίθετα, μετά το 1980 και σίγουρα όσο πλησιάζουμε στο παρόν, σε σύνδεση με την ανάδειξη του καπιταλισμού που αντιστοιχεί στον νεοφιλελευθερισμό, τελείωσαν τα περί «μεταβιομηχανικής κοινωνίας» και αρχίσαμε και πάλι να μετράμε βιομηχανικές επαναστάσεις. Η δική μας τεχνητή νοημοσύνη φέρνει, υποτίθεται, μαζί μια 4^η βιομηχανική επανάσταση, στο πλαίσιο της οποίας οι άνθρωποι θα πρέπει να ανησυχούν πολύ ότι θα αντικατασταθούν από μηχανές, καθώς η ανεργία δεν θα συνοδεύεται από στήριξη από κάποιο κοινωνικό κράτος (Simos et al., 2022).

Με βάση τα παραπάνω, τους ιστορικούς της τεχνητής νοημοσύνης ενδιαφέρει η ιστορία της της διεύρυνσης της δεξιοτεχνικής ανθρώπινης εργασίας έναντι του ιδεολογήματος ότι οι μηχανές αντικατέστησαν-αντικαθιστούν την εργασία. Εστιάζονται, για παράδειγμα στην μετάβαση από λίγες δεκάδες-εκατοντάδες εργαζόμενους με ηλεκτρονικούς υπολογιστές στη δεκαετία του 1940 στα δεκάδες-εκατοντάδες εκατομμύρια που εργάζονται σήμερα ως πληροφορικάριοι, από τον αρχικό σχεδιασμό και την κατασκευή-παραγωγή έξυπνης τεχνολογίας μέχρι την προσαρμογή της στην τοπική-συγκεκριμένη χρήση. Μετάβαση που περιλαμβάνει και μια διευρυμένη αναπαραγωγή ενός εύρους συνοδευτικών διακρίσεων, από έμφυλες μέχρι φυλετικές, οι οποίες συνδέονται με εργασιακές διακρίσεις. Διακρίσεις που καθίστανται αθέατες ακριβώς λόγω της επιλεκτικής επίδειξης μέρους της τεχνολογίας και απόκρυψης-εγκιβωτισμού ενός άλλου μέρους. 

Πολύ χαρακτηριστικά, η ιστορία της διαμόρφωσης του ChatGPT και των άλλων μεγάλων γλωσσικών μοντέλων, καθώς και η συνοδευτική ιστορία περί generative και agentic ΤΝ που είναι, υποτίθεται, απολύτως αυτόνομες-σκεπτόμενες, γράφεται διαφορετικά αν μείνουμε στη ρητορική περί αυτοματισμού που εκπορεύεται συστηματικά από την Silicon Valley ή αν συμπεριλάβουμε σε αυτήν και το τεράστιο αλλά αθέατο πλήθος ακραία χαμηλόμισθων εργαζομένων που είναι απαραίτητοι για να καθαριστούν-προσαρμοσθούν τα μεγάλα δεδομένα που τροφοδοτούνται στους αλγορίθμους που βρίσκονται πίσω από αυτό που παρουσιάζεται από την Silicon Valley ως τεχνητή νοημοσύνη. Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση ακραία χαμηλόμισθων εργαζομένων στην Κένυα που κατέρρευσαν κατά τη διάρκεια της απολύτως απαραίτητης αλλά και δεξιοτεχνικής εργασίας για την επεξεργασία τέτοιων δεδομένων, τα οποία περιλάμβαναν περιεχόμενο που οδηγούσε σε σοβαρές ψυχιατρικές παθήσεις.

Ο θεωρούμενος πρώτος ηλεκτρονικός υπολογιστής της δεκαετίας του 1940 παρουσιάστηκε σε ένα μεγάλο ακροατήριο δημοσιογράφων ως χαρακτηριζόμενος από μια τεχνητή νοημοσύνη που μπορούσε να εκτελεί πολύπλοκους υπολογισμούς σε 3 δευτερόλεπτα. Όπως μάθαμε από την Jennifer Light, καθηγήτρια της ιστορίας της τεχνολογίας στο MIT, δεν θα μπορούσε να παρουσιαστεί ως τέτοιος αν δεν είχε ψαλιδιστεί από την φωτογραφία του δωματίου με τον υπολογιστή το μέρος εκείνο που έδειχνε αρκετές γυναίκες με ιδιαίτερες δεξιότητες (π.χ. μαθηματικούς με ειδική εμπειρία) να εργάζονται δεξιοτεχνικά και επίμοχθα επί 3 εβδομάδες για να προγραμματίσουν τον υπολογιστή ώστε να φαίνεται ότι μπορεί να εκτελεί αυτούς του πολλαπλασιασμούς σε 3 δευτερόλεπτα (για το μεταφρασμένο στα ελληνικά σχετικό άρθρο της Light, βλ. Τύμπας και Μεργούπη-Σαβαΐδου, 2013). 

Ας προσθέσουμε εδώ την τελευταία και εξίσου κρίσιμη διάσταση της ιστορίας της τεχνητής νοημοσύνης, η οποία προσθέτει την οπτική της περιβαλλοντικής ιστορίας. Πίσω από το να απαντήσει το κάθε ChatGPT σε λίγα δευτερόλεπτα βρίσκεται πολύ ιστορία τεράστιας κατανάλωσης ενέργειας, όπως αυτή για την λειτουργία ανεξέλεγκτα διογκούμενων data centers (Ensmenger, 2018). Κατανάλωση που είναι αδύνατο να ικανοποιηθεί με βάση ανανεώσιμες-βιώσιμες ενεργειακές τεχνολογίες αλλά απαιτεί την βίαιη επιστροφή στην πιο επικίνδυνη τεχνολογία που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα, την πυρηνική. Φτάσαμε έτσι, πρόσφατα, στο να αναλάβει μια από τις εταιρείες-κολοσσούς της τεχνητής νοημοσύνης να αγοράσει για να λειτουργήσει το πυρηνικό εργοστάσιο στο οποίο έλαβε χώρα το πρώτο μεγάλο πυρηνικό ατύχημα, αυτό του Three Mile Island. Ισχυριζόμενη ότι κακώς έκλεισε, ισχυριζόμενη δηλαδή ότι πρέπει να αναθεωρηθεί η ιστορία της τεχνολογίας γενικά αλλά και η γενικότερη ιστορία της ανθρωπότητας, όπως αυτή σημαδεύτηκε από την ανάδειξη μιας τεχνολογίας που μπορεί να οδηγήσει στο τέλος της ανθρωπότητας (και κάθε ζωής στον πλανήτη). Όπως επιβεβαιώνει η προσπάθεια για την ακραία επικίνδυνη αυτή αναθεώρηση, η ιστορία της τεχνητής νοημοσύνης βρίσκεται πλέον de facto στο επίκεντρο κάθε ιστορίας.

Βιβλιογραφία

Berg M., The Machinery Question and the Making of Political Economy 1815–1848, Cambridge University Press, 1980

Simos M., Konstantis K., Sakalis K. and Tympas A., AI Can Be Analogous to Steam Power’ or from the ‘Postindustrial Society’ to the ‘Fourth Industrial Revolution’: An Intellectual History of Artificial Intelligence, ICON: Journal of the International Committee of the History of Technology, no 1, 97-116 (2022) 

Τέλης Τύμπας και Ειρήνη Μεργούπη-Σαβαΐδου (επιμέλεια), Ιστορίες της τεχνολογίας του εικοστού αιώνα: Ηλεκτρικά Αυτοκίνητα, Ξύλινα Αεροπλάνα, Γαλλικοί Αντιδραστήρες, Γυναίκες Υπολογιστές,  Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2013

Nathan Ensmenger, “The Environmental History of Computing”, Technology and Culture, 2018, 59, 4S, S7-S33